مختصری از روش سلوکی شیخ نجم الدین کبری و ثمرات خلوت عارفانه

مختصری از روش سلوکی شیخ نجم الدین کبری و ثمرات خلوت عارفانه

آثار نجم الدین کبری در عرفان عملی بسیار مهم و مهذب است.  از آنجا که نجم الدین کبری، اهل خلوت، ریاضت و ذکر بوده آثار وی نیز از این تاثرات کاملا بهرهمند است. نجم الدین کبری، در کنار مجاهدت های عرفانی و سلوکی، اهل حدیث و علوم ظاهری نیز بوده و از این رو معارف باطنی را با استفاده از آیات و روایات بیان کرده است.

آنچه برای عارفانی مانند نجم الدین کبری از اهمیت بسیار بالایی برخوردار می باشد، عرفان عملی و نفی خواطر است که در آن برهه و در میان آن دسته از عارفان(عارفان خراسان در قرن هفتم) این سیرت، رایج بوده است.

در روش سلوکی شیخ نجم الدین کبری بر استمرار ذکر، مخصوصا لا اله الا الله، دوام طهارت، خلوت و مراقبه تاکید شده و نکته قابل توجه اینجاست که شیخ در بیان این مفاهیم عرفانی به آیات و روایات استناد می کند. در حقیقت روش سلوکی شیخ و عارفان هم سیره او بر فهم باطنی آیات و روایات قرار گرفته و به این سبب مطالعه آثار آن ها بینش انسان را از ظاهرگرایی صرف دینی دور می کند.

علامه حسن زاده آملی در کتاب تازیانه سلوک، که الحق کتابی زیبا و مملو از معارف عرفانی است در خصوص عرفان عملی می فرمایند: ما در عرفان عملی دستورالعملی جز قرآن و سنت نداریم.(توصیه می شود کتاب تازیانه سلوک برای مطالعه و بهرهمندی از توصیه های سلوکی علامه حسن زاده آملی مطالعه گردد.)

در مجموع، عرفانیات جناب شیخ نجم الدین، مبتنی بر مفاهیم اصیل اسلامی و ابعاد باطنی آن است.(بن عربی در جایی به این مضمون می نویسد: عارف اگر محدث(حدیث شناس) باشد کبریت احمر(کیمیا) است که واضح است شیخ نجم الدین در این مصداق قرار می گیرد).

از معارفی که برای اولین بار توسط ایشان در حوزه عرفان مطرح گردید، بحث انوار می باشد که توضیح آن، یادداشتی جداگانه را می طلبد. باید توجه داشت که بحث انوار که شیخ نجم الدین مطرح کرده اگرچه در حوزه عرفان نظری واکاوی می گردد اما در سیره ایشان، این بحث، در عرفان عملی حاصل و مطرح می گردد. در حقیقت این بحث از موضوعاتی است که در آن، دوگانگی عرفان نظری و عملی برداشته می شود.

قابل توجه است، عبدالقادر گیلانی در رسائل خود به بحث شهود رنگ ها پرداخته و اثرات هر ذکری را در این مکاشفات نوشته است که این امر نشان می دهد عارفانی که سلوک شان بر ذکر مدام و مستمر قرار گرفته به این معارف رسیده اند.

شیخ نجم الدین کبری، معروف به شیخ ولی تراش است که به دلیل تربیت بسیاری از اولیاء الهی به این نام مشهور گشته است. یکی از ویژگی های بارز و فضائل این ولی الهی فتوت و جوانمردی بوده است. برای نمونه، طبق منابع تاریخی، مغول ها بنابر باور های شمنی که داشتند از کشتار و قتل افراد مقدس و اهل باطن تا حد ممکن پرهیز می کردند. هنگامی که لشکر مغول به نزدیک خوارزم رسید، چنگیز و اولادش، قاضی‌خان را به نزد شیخ فرستادند که ما را با شما و مریدان شما کاری نیست. شیخ لطف فرماید و با متعلقات و مریدان از شهر بیرون رود که مبادا ندانسته امری واقع گردد. 
شیخ در جواب گفت: هفتاد سال در زمان خوشی با خوارزمیان بودم. در وقت ناخوشی از ایشان تخلف کردن بی‌حرمتی باشد. مغول ها به خوارزم حمله کردند و شیخ نجم‌الدین کبری با شهامت و ایمانی که حاصل اذکار و خلوات او بود در برابر دشمن، دلیرانه به جنگ پرداخت.

در آخر، شیخ ولی تراش، به سن ۷۸ سالگی در سال ۶۱۸ با تیری که به سینه مبارکش زده شد به شهادت رسید.(برخی نیز گفته اند در حالی موی بربری در دست او بود به شهادت رسید)

با این وصف مشخص شد که ثمره عرفان حقیقی و سلوک واقعی، جهاد، به وقت مقتضی است و حاصل خلوت نشینی های خالصانه، کشتن انیتی است که می توانست شیخ را از مهلکه فراری دهد و او را در برابر پیشنهاد دشمن عاجز نماید. افرادی که طریق عرفان را درست درنیافته اند و می پندارند، طریق، محض گوشه نشینی است اشتباه کرده اند چراکه ثمره خلوت سالک، گاهی آشکار و گاهی پنهان، آثار اجتماعی خود را خواهد گذاشت. در کتاب شریف معراج السعاده که از اعاظم کتب اخلاقی است نوشته شده هیچ یک از انبیاء الهی نبوده اند که بخشی از زندگی شان در خلوت سپری نشده باشد.(مصادیق و شرح آن در کتاب شریف معراج السعاده آمده است)

با این وصف، آن ها که از خلوت عارفان، تنها انزوا را می بینند و آن ها که به غلط، انزوا نشیتی بی ذکر و فکر خود را عرفان می دانند، هر دو به مسیری اشتباه رفته اند.

عارف مجاهد، امام خمینی(ره) در این باره می فرماید: نه گوشه گیری صوفیانه دلیل پیوستن به حق است، و نه ورود در جامعه و تشکیل حکومت، شاهد گسستن از حق. میزان در اعمال، انگیزه‌های آنها است. چه بسا عابد و زاهدی که گرفتار دام ابلیس است و آن دام گستر، با آنچه مناسب او است چون خودبینی و خودخواهی و غرور و عُجْب و بزرگ بینی و تحقیر خلق الله و شرک خفیّ و امثال آنها، او را از حق دور و به شرک می‌کشاند. و چه بسا متصدی امور حکومت که با انگیزه الهی به معدن قرب حق نائل می‌شود، چون داود نبی و سلیمان پیامبر - علیهما السلام - و بالاتر و والاتر چون نبی اکرم - صلّی الله علیه و آله و سلّم - و خلیفه بر حقّش علی بن ابیطالب - علیه السلام - و چون حضرت مهدی - ارواحنا لِمَقْدَمِه الفداء - در عصر حکومت جهانی‌اش. پس میزان عرفان و حرمان، انگیزه است. هر قدر انگیزه‌ها به نور فطرت نزدیکتر باشند و از حُجب حتّی حُجب نور وارسته‌تر، به مبدأ نور وابسته ترند تا آنجا که سخن از وابستگی نیز کفر است.

با این وصف، شیخ نجم الدین کبری از جمله عارفانی است که خلوت و جلوت او مجاهدت بوده که این همان طریق معرفت است. اما محورهای سلوکی و سیره عملی طریقتی که در آثار شیخ نجم الدین مطرح شده، در یادداشت هایی مجزا،  مورد واکاوی و پرداخت قرار خواهد گرفت. در پایان،  از باب تبرک، به بخشی از نوشته ایشان در رساله الی الهائم الخائف من لومه الائم نقل می شود.

شیخ در کتاب مذکور، باب طهارت، می نویسد: پیغامبر علیه السلام فرمود که: الوضوء سلاح المومن و الوضوء علی الوضوء، نور علی نور.( طهارت، سلاح مومن است و چون با عدوی خویش(ان الشیطان لکم عدو) در کارزای خواهی ایستادن، تو را از سلاح چاره ای نباشد و چون از تاریکی نفس ظلمانی خوش در فغان آمدی، تو را به نوری احتیاج خواهد بود. طهارت، نوری سسات بر نوری.

و در بخش دیگری از همان بخش می نویسد: قال علیه اسلام ان للقلوب صدا کصدا الحدید.

آن حضرت(رسول الله صلی الله علیه و آله) فرمودند: به حقیقت، که دل ها را زنگی است چون زنگ آهن.

شیخ نجم الدین، در شرح حدیث فوق، به این مضمون می نویسد: همچنانکه آهن زنگ گرفته چیزی را نشان نمی دهد تا مردی آن را آئینه زدایی کرده و آن را صیقل دهد، تو نیز در آئینه زنگ خورده دل و قلبت هیچ چیز از مشاهدات ظاهر نشود تا آن را به سیقل دوام طهارت پاک کنی و به آهن ذکر با قوت بزدایی..

روایات مذکور ابعاد باطنی و عرفانی زیادی دارد که در یادداشت های بعد شرح داده خواهد شد.

                                                                                                                    وحید زاهد

ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد